To nie jest tylko żart.
Przemoc rówieśnicza – jak ją rozpoznać i skutecznie przeciwdziałać?
Poradnik dla rodziców
Tydzień Przeciwdziałania Przemocy Rówieśniczej to okazja, aby zwrócić uwagę na problem, który może dotyczyć każdego dziecka – niezależnie od wieku, osobowości czy osiągnięć szkolnych. Przemoc rówieśnicza nie zawsze przybiera formę bójki czy otwartego wyśmiewania. Czasem jest ukryta w pozornie niewinnych żartach, celowym pomijaniu, rozpowszechnianiu plotek lub wykluczaniu z grupy.
Dziecko doświadczające przemocy może przez długi czas nie mówić o tym, co się dzieje. Może obawiać się reakcji rówieśników, wstydu, niezrozumienia lub tego, że sytuacja jeszcze się pogorszy. Dlatego istotna jest uważność dorosłych oraz tworzenie środowiska, w którym każde dziecko ma prawo czuć się bezpiecznie i być traktowane z szacunkiem.
Czym jest przemoc rówieśnicza?
Przemoc rówieśnicza to zachowania podejmowane przez dzieci lub młodzież wobec innych osób z grupy rówieśniczej, które naruszają ich godność, poczucie bezpieczeństwa, dobrostan psychiczny lub fizyczny (m.in. wyśmiewanie, przezywanie, popychanie, niszczenie rzeczy należących do dziecka, celowe wykluczanie z grupy, publikowanie obraźliwych treści lub zdjęć).
Warto pamiętać, że przemoc może występować zarówno w szkole, jak i poza nią – na placu zabaw, podczas zajęć pozalekcyjnych, w autobusie czy w przestrzeni internetowej.
Nie każda trudna sytuacja między dziećmi jest przemocą. Rówieśnicy mogą się kłócić, mieć odmienne zdania, rywalizować lub wzajemnie się nie lubić. Konflikt, choć może być nieprzyjemny, nie musi oznaczać przemocy.
Należy jednak zachować ostrożność wobec sytuacji, w których dziecko mówi: „To był tylko żart”. Jeżeli jedna osoba się śmieje, a druga czuje upokorzenie, lęk lub bezradność, warto zatrzymać się i przyjrzeć temu, co naprawdę się wydarzyło.
Jak rozpoznać, że dziecko może doświadczać przemocy?
Dziecko nie zawsze powie wprost: „Ktoś mnie krzywdzi”. Czasami o trudnej sytuacji informują przede wszystkim zmiany w jego zachowaniu.
Możliwe sygnały ostrzegawcze:
- niechęć do chodzenia do szkoły lub na zajęcia dodatkowe;
- częste prośby o pozostanie w domu;
- bóle brzucha, głowy, nudności lub inne dolegliwości, szczególnie przed wyjściem do szkoły;
- nagłe wycofanie, smutek, drażliwość albo wybuchy złości;
- pogorszenie wyników w nauce i trudności z koncentracją;
- utrata zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami;
- problemy ze snem lub zwiększona męczliwość;
- unikanie kontaktów z rówieśnikami;
- niszczenie, gubienie lub znikanie rzeczy osobistych;
- niewyjaśnione urazy;
- zwiększona potrzeba pozostawania blisko dorosłych;
- nagła niechęć do korzystania z telefonu lub przeciwnie – silne napięcie po otrzymaniu wiadomości;
- usuwanie kont w mediach społecznościowych lub wycofywanie się z grup internetowych.
Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie przesądza o występowaniu przemocy. Mogą one mieć również inne przyczyny. Powinny jednak skłonić dorosłego do spokojnej rozmowy i uważniejszej obserwacji sytuacji dziecka.
Jak rozmawiać z dzieckiem, które może doświadczać przemocy?
Pierwsza reakcja dorosłego ma ogromne znaczenie. Dziecko, które odważyło się opowiedzieć o trudnej sytuacji, potrzebuje przede wszystkim poczucia, że zostało usłyszane i potraktowane poważnie.
Co warto zrobić?
- Znaleźć spokojny moment na rozmowę. Nie należy prowadzić trudnej rozmowy w pośpiechu ani w obecności innych osób. Warto zadbać o warunki, w których dziecko poczuje się bezpiecznie.
- Słuchać bez oceniania i przerywania. Pomocne mogą być pytania: „Co się wydarzyło?”, „Jak się wtedy czułeś/czułaś?”, „Czy to zdarza się częściej?”, „Czy ktoś jeszcze to widział?”, „Czy jest ktoś, przy kim czujesz się bezpiecznie?”.
- Potwierdzić, że dziecko ma prawo do swoich uczuć. Można powiedzieć: „Dobrze, że mi o tym powiedziałeś/powiedziałaś”, „To, co opisujesz, brzmi jak trudne doświadczenie”, „Nikt nie ma prawa cię poniżać ani krzywdzić”, „Nie jesteś odpowiedzialny/odpowiedzialna za to, że ktoś zachowuje się wobec ciebie w taki sposób”, „Pomyślimy razem, co możemy zrobić, żebyś czuł/czuła się bezpieczniej”.
- Ustalić dalsze kroki. Dziecko powinno wiedzieć, co wydarzy się po rozmowie. Warto uwzględnić jego zdanie i potrzeby, jednocześnie pamiętając, że zapewnienie bezpieczeństwa jest obowiązkiem dorosłych.
Czego lepiej unikać?
- „Nie przejmuj się, to nic takiego”.
- „Musisz być silniejszy/silniejsza”.
- „Po prostu się nie przejmuj”.
- „A może sam/sama coś zrobiłeś/zrobiłaś?”.
- „Oddaj mu/jej”.
- „Dlaczego wcześniej nic nie powiedziałeś/powiedziałaś?”
Nie należy również obiecywać dziecku całkowitej tajemnicy. Można natomiast wyjaśnić: „Nie będę opowiadać o tym wszystkim, ale jeśli potrzebna będzie pomoc, porozmawiamy o tym, komu i co trzeba powiedzieć, żeby zapewnić ci bezpieczeństwo”.
Jak wspólnie zapobiegać przemocy rówieśniczej?
Przeciwdziałanie przemocy nie powinno ograniczać się do reakcji na konkretne zdarzenia. Równie ważne jest codzienne budowanie środowiska, w którym dzieci uczą się szacunku, odpowiedzialności i troski o innych.
Rodzice mogą:
- rozmawiać z dzieckiem o relacjach rówieśniczych, także wtedy, gdy nie pojawiają się problemy;
- uczyć rozpoznawania i wyrażania emocji;
- wzmacniać umiejętność stawiania granic;
- pokazywać, jak szukać pomocy w trudnych sytuacjach;
- interesować się życiem dziecka w internecie;
- modelować szacunek wobec innych osób;
- reagować na krzywdzące komentarze i zachowania w codziennym życiu.
Przemoc rówieśnicza nie jest nieodłącznym elementem dorastania, „zwykłą dziecięcą sprzeczką” ani czymś, co dziecko powinno samo przetrwać. Może mieć istotny wpływ na poczucie własnej wartości, bezpieczeństwo emocjonalne, relacje społeczne i funkcjonowanie szkolne.
Dlatego tak ważne jest, aby dorośli reagowali uważnie, spokojnie i konsekwentnie. Dziecko powinno wiedzieć, że ma prawo do szacunku, ochrony i pomocy – niezależnie od tego, czy doświadcza przemocy, jest jej świadkiem, czy samo zachowuje się w sposób krzywdzący wobec innych.
Przeciwdziałanie przemocy zaczyna się od codziennych, pozornie niewielkich działań: wysłuchania dziecka, zauważenia jego trudności, zareagowania na krzywdzący komentarz i pokazania, że nikt nie pozostaje sam z problemem.
Gdzie szukać wsparcia?
- wychowawca klasy;
- pedagog lub psycholog szkolny;
- dyrektor szkoły;
- poradnia psychologiczno-pedagogiczna;
- odpowiednie służby, jeśli zachodzi zagrożenie bezpieczeństwa dziecka.
Pamiętajmy! Odpowiedzialność za zatrzymanie przemocy spoczywa na dorosłych, a nie na dziecku, które jej doświadcza.
Opracowała: mgr Aleksandra Podgórska – psycholog
